REWITALIZACJA BIAŁEGOSTOKU

Diagnoza

Białystok jest ważnym ośrodkiem regionalnym, największym miastem północno-wschodniej Polski. Tradycyjne atuty miasta jakimi są atrakcyjne otoczenie, ranga ośrodka administracyjnego i zakłady przemysłowe ostatnio zostały wzbogacone o możliwości jakie przyniosło otwarcie granic, ożywienie wymiany międzynarodowej oraz tranzyt. Białystok w ostatnich dziesięcioleciach stał się także miastem studentów i ośrodkiem naukowym. Urokliwa przyroda, wielokulturowość miasta i regionu, spuścizna tradycji kresów to kolejne elementy, które są w przestrzeni fizycznej i kulturowej miasta widoczne.

Funkcjonowanie i formy przestrzeni Białegostoku dalekie są od stanu zadowalającego. Problem anarchii i chaosu w przestrzeni występuje we wszystkich polskich miastach, jednak większość z nich ma przynajmniej bardzo dobitnie zdefiniowaną strukturę centralną w postaci jądra mającego swój początek jeszcze w średniowieczu. Białystok, jako młode miasto nie posiada tak jednoznacznej struktury centralnej, co więcej, struktury całego miasta, w tym jego centrum znajdują się w fazie ciągłych przekształceń. Dzieje się tak za sprawą stale obserwowanej wymiany dawnej, drewnianej tkanki miasta na nową - murowaną, bardzo powolnej realizacji w całym okresie powojennym nowych zamierzeń komunikacyjnych (obwodnica śródmiejska i ulice jej towarzyszące, obwodnice: północna i południowa), wreszcie za sprawą wciąż nie zakończonego procesu dopasowywania nowej, powojennej struktury przestrzennej do licznych, ocalonych fragmentów dawnej struktury miejskiej, charakteryzującej się odmiennym ukierunkowaniem układu ulic i zabudowy.

Z pewnością pozytywnym wymiarem tych przekształceń jest generalnie intensyfikacja zabudowy i tym samym tkanki miejskiej a także stopniowe usprawnianie układu komunikacyjnego, w tym także zmierzające do odciążenia pod tym względem ścisłego centrum miasta.
Negatywne aspekty to realizacja przez wielu inwestorów niepublicznych (ale i publicznych) zamierzeń, które wywołują skutki przekreślające możliwości racjonalnego kształtowania wielu miejsc w mieście (peryferyjna lokalizacja sądów, zabudowywanie doliny rzeki Białej), oraz przekształcenia, które jednak nie przekładają się na podnoszenie poziomu jakości przestrzeni miasta.


Wszystko to powoduje, że Białystok, zarówno w centrum jak i na peryferiach posiada wiele przestrzeni nie w pełni zdefiniowanych i jako całość sprawia wrażenie miasta nieukończonego. Zabytki architektury i urbanistyki, takie jak: Pałac Branickich, Pałacyk Gościnny, zespół przestrzenny Rynku Kościuszki z wylotami okolicznych ulic, cerkiew Św. Mikołaja czy kościół Św. Rocha, nie posiadają należytej oprawy oraz kontekstu funkcjonalnego, który sprzyjałby ich odbiorowi oraz eksponowaniu. Jednocześnie mieszkańcy miasta mają poczucie niedosytu w odbiorze jego centrum, którego funkcjonowanie dodatkowo jest upośledzone ze względu na nieukończone nowe zamierzenia komunikacyjne.

Nie ulega więc wątpliwości, że wiele jest do zrobienia w zakresie poprawy stanu przestrzeni i struktury całego miasta. Jednak najbardziej widoczne i spektakularne efekty może przynieść poprawa stanu przestrzeni śródmiejskiej, ze szczególnym uwględnieniem centrum.

Miejsca kluczowe


Można przyjąć, nieco może na wyrost, że obszar śródmiejski Białegostoku to teren ograniczony linią nieukończonej jeszcze obwodnicy śródmiejskiej, a więc ulicami: Bohaterów Monte Cassino, Poleską, Towarową, Piastowską, Trasą Kopernikańską, Zwierzyniecką i Kopernika. Jest to foremny obszar zawierający wszystkie główne ulice miasta od Mazowieckiej i Wyszyńskiego po Warszawską i Sienkiewicza oraz najważniesze obiekty: zespół pałacowy, główne świątynie, koncentrację obiektów administracyjnych i komercyjnych.

Obszar ten należy uznać za kluczowy dla funkcjonowania i postrzegania miasta. Można wymienić obszary i założenia, które są szczególnie ważne i jednocześnie wymagają pilnych działań rewitalizacyjnych:


1. Zespół Pałacu Branickich


Najważniejszy kompleks urbanistyczno-architektoniczny i najcenniejszy zabytek jest niedostępny dla mieszkańców miasta i turystów. Nadszedł chyba już czas na znalezienie obiektów odpowiadających potrzebom funkcjonalnym Akademii Medycznej. Należy zaproponować nową lokalizację dla władz uczelni. Powinna to być lokalizacja niezbyt odległa ze względu na położenie głównych budynków dydaktycznych przy ulicy Mickiewicza a klinik przy ul. Skłodowskiej i Waszyngtona. Wydaje się, że można rozważać lokalizację Akademii na terenie obecnego zaplecza technicznego Zakładów Energetycznych nad rzeką Białą w samym centrum miasta.

Tymczasem Pałac Branickich powinien zostać przeznaczony na ogólnodostępne funkcje publiczne: kulturę, reprezentację itp. Można wyobrazić sobie pałac jako kompleks we władaniu Muzeum Podlaskiego, dodatkowo z funkcją centrum konferencyjnego oraz reprezentacyjnego dla instytucji administracji rządowych i samorządowych. Pojawia się propozycja organizacji w pałacu ekspozycji ikon zajętych przy próbach przemytu przez granicę. Ogólnodostępny pałac powinien stać się centralną atrakcją kulturalną i turystyczną miasta w naturalny sposób wieńcząc oś ulicy Lipowej.

2. Ulica Lipowa z Rynkiem Kościuszki i ulicą Suraską.


Główne przestrzenie miasta zdominowane są przez ruch pojazdów oraz ruch pieszych spieszących się w różnych kierunkach, jako że ul. Lipowa jest centralną przestrzenią miasta. Brak jest motywacji do dłuższego przebywania w przestrzeni ulicy. Powoduje to, że Białystok nie posiada miejsca spotkań w przestrzeni publicznej, które dzięki centralnej lokalizacji i atrakcyjnym funkcjom mogłoby stać się faktycznym salonem miasta. W każdym prawie mieście rolę taką pełni historyczny plac (Warszawa, Kraków, Gdańsk, Wrocław) lub główna ulica (Łódź, Sopot, Radom, Kielce, Zakopane). Przestrzenie takie w prawie wszystkich tych i wielu innych miastach są wyłączone z ruchu kołowego.

Nadszedł już najwyższy czas by również ulicę Lipową wyłączyć z ruchu kołowego i w ten sposób umożliwić przebywanie na niej ludziom i tworzenie sprzyjającej temu infrastruktury (ogródki kawiarniane, piwiarnie, ekspozycje czasowe itp.). Krajowe i zagraniczne doświadczenia wskazują, że stworzenie strefy ruchu pieszego nie tylko nie powoduje zmniejszenia zainteresowania klientów ofertą usług ale wręcz przeciwnie - przyciąga mieszkańców miasta i turystów na spacery oraz w poszukiwaniu atrakcji miejskich, umożliwia spokojne zapoznawanie się z ofertą sklepów i innych usług. Zmienia się jedynie charakter oczekiwań wobec usług: klienci w mniejszym stopniu poszukują usług i towarów codziennego użytku a częściej związanych z wolnym czasem, rozrywką i wypoczynkiem oraz towarów luksusowych, których zakup wymaga namysłu i celebracji. Utworzenie strefy ruchu pieszego w rejonie ulicy Lipowej uzależnione jest od udrożnienia ulicy Kalinowskiego w kierunku Wyszyńskiego i Kopernika oraz od realizacji strategicznych parkingów na obrzeżu obszaru. Powinny to być działania podjęte szybko, po realizowanym właśnie przedłużeniu ulicy Częstochowskiej.

3. Dolina rzeki Białej.


Rzeka wymaga ochrony i wykorzystania dla podniesienia atrakcyjności centrum miasta. Niestety obecnie w warunkach braku planu miejscowego trwa proces niekontrolowanego wkraczania zabudowy w obszar otoczenia rzeki. Konieczne jest szybkie zatrzymanie tych działań i jednoczesne opracowanie spójnej koncepcji zagospodarowania otoczenia rzeki ze szczególnym uwzględnieniem centrum miasta. W tym obszarze wzdłuż rzeki powinien przebiegać bulwar stanowiący trasę spacerów i komunikacji rowerowej, a towarzysząca zabudowa powinna zawierać funkcje sprzyjające takiemu korzystaniu z bulwaru a więc gastronomię, atrakcyjne usługi, funkcje kulturalne i rozrywkowe.

4. Wnętrza bloków zabudowy i zaplecza wokół ulicy Lipowej.


Obszary zapleczowe ulicy Lipowej składają się zarówno z substandardowej, nieuporządkowanej zabudowy o złym stanie technicznym ale także z dziedzińców osiedlowych stanowiących podwórza przed wzniesionymi tu po wojnie budynkami wielorodzinnymi. Nie jest normalną sytuacja, gdy przecznica od głównej ulicy dużego miasta pełni rolę uliczki osiedlowej, pozbawionej jakichkolwiek funkcji usługowych. Zaplecza Lipowej kryją duże możliwości uatrakcyjnienia przestrzeni centrum miasta i lokalizacji nowych inwestycji. Jakkolwiek konieczna jest ochrona lokali mieszkalnych w obszarze centrum przed ich całkowitym wyrugowaniem przez funkcje komercyjne, to jednak nie akceptowalna jest sytuacja, gdy całkowicie brak jest tych ostatnich. Przestrzenie zapleczowe stanowią także potencjał przestrzeni umożliwiających kreację atrakcyjnych miejsc, tożsamości miejsca i aktywności sprzyjających aktywizacji przestrzeni centrum miasta.

5. Ulica Kilińskiego wraz z bezpośrednim otoczeniem.


Jest to jedno z najbardziej atrakcyjnych miejsc w Białymstoku - ulica o kameralnej skali, typowo miejskim charakterze i kilku cennych zabytkach. Jednocześnie jest to miejsce od lat zaniedbane i niewykorzystane. Jest to jednocześnie miejsce, które przy stosunkowo niewielkich nakładach można uczynić bardzo atrakcyjną wizytówką miasta i tym samym przyciągnąć atrakcyjne usługi - mogłaby stać się ulicą restauracji i kawiarni.

6. Ulica Młynowa i rejon Rynku Siennego.


Obszar rezerwowany pod "Nowe Centrum" posiada istotne rezerwy terenowe. Jednak dotychczasowe działania przygotowujące teren pod inwestycje prowadzone są na zasadzie całkowitego czyszczenia terenu. Ciąg ulicy Młynowej może stać się przedłużeniem obszaru centrum miasta z kulminacją w rejonie Siennego Rynku. Należy jednak wystrzegać się rozproszenia funkcji centrotwórczych, co mogłoby skutkować osłabieniem intensywności funkcjonowania rejonu ulicy Lipowej. Zaprzepaszczono szansę jaką mogła być lokalizacja w tym rejonie obiektów sądów i prokuratury, które ostatecznie zaplanowano na peryferiach.

7. System terenów zielonych i ciągów pieszych w śródmieściu.


Piesze przejścia i ciągi wśród parków i kompleksów zieleni stanowią ważną atrakcję i element charakterystyczny Białegostoku. Wymagają lepszego utrzymania i konsolidacji tak, aby zachęcały do wykorzystywania nie stając się jednocześnie konkurencją dla ulic i placów miejskich. Szczególnie ważna jest spójność całego systemu ciągów zieleni, uwzględnienie możliwości ich wykorzystania przez rowerzystów.

8. System ścieżek rowerowych.


Możliwości jakie kryje w sobie wzrost wykorzystania rowerów są szczególnie duże w przypadku miast średniej wielkości. Białystok jest potencjalnym "miastem rowerowym": większość codziennych przemieszczeń nie przekracza odległości 4-7 km. Masowe wykorzystywanie rowerów przyczynia się do odciążenia głównych ciągów komunikacyjnych, ograniczenia bezpośrednich i pośrednich kosztów transportu, obniżenia poziomu zagrożeń na ulicach, ograniczenia potrzeb parkingowych, zmniejszenia obciążenia systemu transportu miejskiego, ograniczenia zanieczyszczeń powietrza i hałasu. Muszą jednak być stworzone ciągi bezpiecznych i wygodnych ścieżek rowerowych - obecnie korzystanie z roweru jest uciążliwe i wręcz niebezpieczne i, jak wskazują przykłady wielu miast kanadyjskich, nie dzieje się tak za przyczyną stosunkowo ostrego klimatu.

9. Ulica Warszawska.


Ulica o szczególnym charakterze i wielu cennych zabytkach. Zbyt duże obciążenie ruchem kołowym blokuje intensywniejszy rozwój funkcji gastronomicznych i rozrywkowych, które powinny stać się naturalną ofertą tego rejonu dla mieszkańców. Ulica wymaga rozwiązania problemu ruchu kołowego, zaprojektowania nawierzchni i małej architektury w nawiązaniu do charakteru zabudowy, renowacji lub uzupełnień zabudowy.

10. Rejon Placu Inwalidów Wojennych i ulicy Jurowieckiej.


Duży teren inwestycyjny w śródmieściu, zlokalizowany nad rzeką i przyległy do potencjalnie atrakcyjnych przestrzeni publicznych. Nie ulega wątpliwości, że tereny klubu Jagiellonia powinny być przeznaczone na funkcje ogólnodostępne a obiekty klubowe powinny zostać przeniesione na tereny przy ulicy Kawaleryjskiej. Tereny przy Placu Inwalidów i ulicy Jurowieckiej powinny pomieścić funkcje komercyjne, galerię handlową kupców z obecnego placu handlowego, obiekty kultury i rozrywki a także bardziej znaczące obiekty publiczne. Dodatkową atrakcją powinien być bulwar wzdłuż rzeki z uwzględnieniem wymogów w zakresie ochrony jej walorów przyrodniczych. Kto wie, czy rejon obecnego parkingu przed stadionem Jagiellonii przy ulicy Fabrycznej nie jest najlepszym miejscem na siedzibę władz miasta, położoną w rejonie centralnym, przy reprezentacyjnym placu, na przedłużeniu osi Alei Piłsudskiego?

11. Rejon ulicy Botanicznej.


Obszar nie tak znaczący, właściwie stanowiący obrzeża centrum, jednak położony w miejscu stanowiącym bramę prowadzącą z zachodu do centrum miasta. Istotnym atutem jest duża ilość substandardowej zabudowy o znikomej wartości, której zburzenie uwolni dość znaczące tereny. Interesującym reliktem jest natomiast pierzeja dawnej ulicy Dąbrowskiego, składająca się z ciągu kamieniczek. Potrzebny jest pomysł na to miejsce, na nadanie mu charakteru, najlepiej w nowoczesnej formule. Wykorzystać także należy kilka obiektów pofabrycznych.

12. Ulica Świętojańska.


Historyczna ulica z zabudową fabryczną i kolonią urzędniczą, która jednak zawiera znikomą ilość funkcji atrakcyjnych dla przeciętnego przechodnia i pewnie z tego powodu pełni głównie rolę korytarza komunikacyjnego. Odpowiednie wykorzystanie jej walorów mogłoby stworzyć atrakcyjną dla mieszkańców miasta przestrzeń łączącą Park Zwierzyniecki i rejon Filharmonii Białostockiej z ulicą Warszawską i Bojarami.

13. Zamierzenia komunikacyjne: ulica Wyszyńskiego, ciąg Kalinowskiego-Grunwaldzka, Częstochowska-Czysta.


Przekształcenia układu komunikacyjnego Białegostoku zmierzające do wytworzenia układu promienisto-koncentrycznego zaplanowano prawidłowo dla miasta tej wielkości. Wymagają one jednak realizacji kluczowych fragmentów: Trasy Kopernikańskiej, przedłużenia ulicy Grunwaldzkiej z korektą przebiegu, dokończenia ulicy Wyszyńskiego, budowy nowego przejazdu przez tory w rejonie dworca autobusowego, przedłużenia ulicy Piastowskiej na Jaroszówkę.

Jest oczywiste, że w obecnym systemie gospodarczym zagospodarowanie przestrzenne odbywa się głównie za sprawą działań prywatnych inwestorów. Nie oznacza to jednak, że ich zamiary inwestycyjne mają wyłącznie wyznaczać kierunki i politykę gospodarowania przestrzenią.

Bartosz Czarnecki