Ma貪orzata Dolistowska

BIAΜSTOCKI


BEDEKER


R笈MIEJSKI

Zdj璚ia: Ma貪orzata Dolistowska, Mateusz Ho這wnia
Opracowanie internetowe:Wojciech Ho這wnia

POCZ冉KI MIASTA - FUNDACJE RODZINY WIESIOΜWSKICH


Tereny, na kt鏎ych pniej powsta Bia造stok to pierwotnie szeroki pas lenych pustkowi, rozci鉚aj鉍y si wzd逝 granicy mi璠zy Wielkim Ksi瘰twem Litewskim a Koron. Obszar ten by niezamieszka造 a do pnego redniowiecza. Dopiero oko這 po這wy XV wieku (prawdopodobnie przed 1450 rokiem), wielki ksi嘀 litewski Zygmunt Kiejstutowicz nada puszcz nad rzek Bia章 mo積ow豉dcy litewskiemu Jakubowi Raczko Tabutowiczowi.
Pierwsza wzmianka r鏚這wa dotycz鉍a d鏏r bia這stockich pochodzi dopiero z 1514 roku. Jako w豉ciciela wymienia si jednego z wnuk闚 Raczki - Miko豉ja Michnowicza. Ten absolwent Uniwersytetu Jagiello雟kiego i kr鏊ewski dworzanin nazywany by Baka豉rzem z racji pe軟ionej na dworze funkcji pisarza. Po jego mierci maj靖ek przeszed na w豉sno jedynego syna - Miko豉ja Baka豉rzewicza, 穎natego z Katarzyn z Wo陶owicz闚.
Przypuszczalnie to Raczkowiczowie zbudowali w Bia造mstoku pierwsz, drewnian siedzib. Znajdowa豉 si ona prawdopodobnie w pobli簑 dzisiejszego pa豉cu Branickich. Oko這 po這wy XVI wieku wzniesiono te w grodzie nad Bia章 pierwszy koci馧 drewniany. Koci馧 ten znajdowa si prawdopodobnie po przeciwnej stronie placu rynkowego, w miejscu gdzie stoi dzisiaj klasztor si鏀tr szarytek. Przy drewnianym kociele znajdowa si najstarszy bia這stocki cmentarz grzebalny.

Po wczesnej mierci Miko豉ja Baka豉rzewicza wdowa po nim, Katarzyna z Wo陶owicz闚, wysz豉 za m嘀 powt鏎nie za Piotra Wiesio這wskiego. W lubnym wianie wnios豉 dobra bia這stockie. Odt鉅, a do mierci w 1637 roku ostatniego z rodu - wielkiego marsza趾a koronnego, Krzysztofa Wiesio這wskiego - Bia造stok by w posiadaniu trzech kolejnych pokole tej rodziny.

Wiesio這wscy zapisali si w dziejach Bia貫gostoku jako w豉ciciele, dzi瘯i kt鏎ym niewielka osada rozwin窸a si w 篡wy orodek, b璠鉍y centrum d鏏r tej rodziny. Szczeg鏊n rol odegra Piotr Wiesio這wski M這dszy, kt鏎y w豉da Bia造mstokiem przez d逝gi czas - od ok. 1570 r. do swojej mierci w 1621 r. Z jego inicjatywy wzniesiony zosta oko這 1570 r. murowany dw鏎 obronny; na fundamentach tego dworu stan像 pniej pa豉c Branickich. Piotr Wiesio這wski M這dszy ufundowa tak瞠 w 1617 r. pierwsz wi靖yni murowan Bia貫gostoku. Stan窸a ona po przeciwnej stronie drogi w stosunku do starego drewnianego kocio豉. Jest to zachowany do dzisiaj koci馧 pod wezwaniem Wniebowzi璚ia Najwi皻szej Marii Panny, zwany "starym". Jego budow uko鎍zy w 1621 syn Piotra - Krzysztof Wiesio這wski, 穎naty z Aleksandr z Sobieskich. Koci馧 zosta konsekrowany pod wezwaniem Wniebowzi璚ia NM Panny i w. Aposto堯w Piotra i Paw豉. Pierwotna osada rozwin窸a si w spos鏏 samorzutny wok馧 dworu i murowanego kocio豉. G堯wne trakty i drogi zbiega造 si w miejscu dzisiejszego Rynku Kociuszki, kt鏎y w闚czas by nieregularnym placem - rozdro瞠m.


I. BIAΧSTOK BAROKOWY
BIAΧSTOK BRANICKICH - WERSAL PODLASKI


Nacinij rysunek aby przej do wirtualnej mapy zabytk闚

1.ZESP茛 PAxCOWY BRANICKICH
2.STARY KOCI茛
3.DAWNA PLEBANIA
4.PRZYTUΒK PARAFIALNY
5.BRAMA WJAZDOWA "GRYF"
6.OGR笈 PAxCOWY
7.ARSENA
8.POMARA哸ZARNIA
9.PAxCYK GOCINNY
10.RATUSZ
11.KLASZTOR I SZPITAL SI紎TR MIΜSIERDZIA
12.KAPLICA P.W. MARII MAGDALENY
13.KAPLICA P.W. W.ROCHA
14.KAMIENICA DWORSKA

Krzysztof i Aleksandra Wiesio這wscy byli bezdzietni. Po ich bezpotomnej mierci (Krzysztof zmar w 16 kwietnia 1637 r., Aleksandra w 1645 r.) dobra bia這stockie przesz造 na w豉sno Korony Polskiej i jako kr鏊ewszczyzna w章czone do starostwa tykoci雟kiego. W 1659 roku przydzielono je Stefanowi Czarnieckiemu, za zas逝gi oddane Rzeczpospolitej, ten za przekaza je swej c鏎ce Katarzynie Aleksandrze, zam篹nej Branickiej. Jednak ani Aleksandra z Czarnieckich, ani jej m嘀 Jan Klemens Branicki, marsza貫k nadworny, nie zamieszkali w Bia造mstoku. Dobra przesz造 na w豉sno ich syna Stefana Miko豉ja, kt鏎y jako pierwszy z rodu Branickich osiad na tu na sta貫.
Dla Bia貫gostoku oznacza這 to nowy etap rozwoju. W 1692 roku, dzi瘯i staraniom Stefana Miko豉ja Branickiego, Bia造stok otrzyma prawa miejskie. Miasto zosta這 ulokowane na ziemiach, kt鏎e dziedzic wymieni w闚czas z plebanem. Le瘸造 one wok馧 nieforemnego, tr鎩k靖nego rynku, na kt鏎ym znajdowa si plac targowy. Ponadto Stefan Miko豉j Branicki nada 砰dom, kt鏎zy osiedlali si w Bia造mstoku, obszar po這穎ny przy Goci鎍u Suraskim. Powsta豉 tam dzielnica 篡dowska - tzw. Chanajki.
Po po瘸rze, kt鏎y zniszczy w 1753 roku zabudow du瞠j czci starego miasta, uregulowano siatk ulic. W centrum, na Rynku, zbudowano ratusz, kt鏎y jednak nie by siedzib w豉dz miejskich (budowla by豉 w豉snoci dworsk) lecz mieci kramy handlowe. Przy Rynku stan像 ufundowany tak瞠 przez hetmana Branickiego klasztor Si鏀tr Mi這sierdzia obok kt鏎ego urz鉅zono ogr鏚, s零iaduj鉍y ze starym cmentarzem grzebalnym. Na nieodleg造ch od miasta wzg鏎zach wzniesiono dwie kaplice: w. Marii Magdaleny i w. Rocha.
Dzi瘯i mecenatowi Branickich Bia造stok przekszta販i si we wspania章 rezydencj magnack. Rozleg造 zesp馧 pa豉cowy i zwi頊ane z nim miasto, 章czy造 si w jednorodny zesp馧 dolin rzeki Bia貫j. Usytuowane w eksponowanych widokowo miejscach podmiejskie pa豉cyki i wille (Wysoki Stok, Ba瘸ntarnia, Kaskada) i kaplice (w. Rocha i Marii Magdaleny) wraz z kompleksami zieleni ogrod闚, tworzy造 jednorodn, niemal瞠 teatraln kompozycj przestrzenn.


II. BIAΧSTOK WIEK XIX i XX DO I WOJNY WIATOWEJ


Nacinij rysunek aby przej do wirtualnej mapy zabytk闚

16.ZBROJOWNIA (ODWACH)
17.LO涉 MASO垶KA
18.KOMORA CELNA
19.SZPITAL 玆DOWSKI
20.GIMNAZJUM BIAΜSTOCKIE
21.CERKIEW P.W. W.MIKOxJA CUDOTW紑CY
22.WIELKA SYNAGOGA
23.KOCI茛 FARNY
24.KOCI茛 PARAFIALNY P.W. W.WOJCIECHA
25.KAMIENICA UL.SP茛DZIELCZA 8
26.KAMIENICA UL.KRAKOWSKA 1
27.PAxC TRYLLING紟
28.PAxC CITRON紟
29.PAxC CHAIMA NOWIKA 31.WILLA MIKOxJA FIEDOROWICZA VON DRIESEN 32.WILENSKI BANK HANDLOWY
33.SZKOx HANDLOWA
34.ZESP茛 FABRYCZNY "EUGENIUSZ BEKER I S-KA"
35.ELEKTROWNIA
36.FABRYKA "NOWIK I S-KA"

BIAΧSTOK W PIERWSZEJ POΜWIE XIX WIEKU
CZASY PRUSKIE I "OBW笈 BIAΜSTOCKI"


Hetman wielki koronny Jan Klemens Branicki, zmar bezpotomnie w 1771 roku. Bia造stok otrzyma豉 jako tzw. "do篡wocie" wdowa Izabela z Poniatowskich. Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku, Bia造stok znalaz si w r瘯ach Prus i do 1807 roku by stolic departamentu Nowych Prus Wschodnich. W 1802 roku, Potoccy, prawni spadkobiercy hetmana, sprzedali miasto kr鏊owi pruskiemu.

W czasach pruskich nast雷i豉 definitywna zmiana charakteru miasta. Bia造stok po raz pierwszy w swej historii sta si orodkiem w豉dzy administracyjnej. W miecie ulokowano siedziby pruskiej administracji cywilnej i w豉dzy s鉅owniczej. Mieci造 si tu te zarz鉅y r騜nego rodzaju s逝瘺, deputacji i komisji a tak瞠 urz鉅 starosty (landrata). Licznie nap造wali z Prus urz璠nicy, stacjonowa造 oddzia造 wojska. W 1796 r. za這穎no w Bia造mstoku parafi ewangelicko-augsbursk. Nowe w豉dze wprowadzi造 racjonalne przepisy sanitarne i porz鉅kowe.

W 1807 r. na mocy postanowie pokoju tyl篡ckiego, Bia造stok znalaz si w granicach Cesarstwa Rosyjskiego i do 1842 roku by stolic obwodu a nast瘼nie, po jego likwidacji - spad do rangi powiatu w guberni grodzie雟kiej. Miasto mia這 charakter pograniczny - wzd逝 Narwi bieg豉 granica mi璠zy Rosj a Kr鏊estwem Kongresowym. Architektur Bia貫gostoku w pierwszej po這wie XIX wieku zdominowa klasycyzm: budowano w tym stylu zar闚no obiekty u篡tecznoci publicznej jak i nieliczne wprawdzie, lecz okaza貫 kamienice mieszcza雟kie

KLASYCYSTYCZNA ARCHITEKTURA BIAΒGOSTOKU

Architektura Bia貫gostoku 1 po這wy XIX wieku obrazuje proces przekszta販ania magnackiej rezydencji w nowy orodek w豉dzy administracyjnej. Prusacy, a pniej Rosjanie, kontynuowali rozbudow Nowego Miasta, lokowanego przez Jana Klemensa Branickiego. Obecna ulica Warszawska (w闚czas Stare Bojary) wytyczona w latach 40-tych XVIII wieku, sta豉 si w闚czas "pryncypaln" ulic miasta. Stan窸y tu budynki w "nowoczesnym stylu", czyli klasycystyczne. Nale瘸 do nich nowy gmach magistratu na rogu ul. Warszawskiej i Pa豉cowej, dom gubernatora, budynek bia這stockiego gimnazjum, kamienice bogatych mieszczan. W 1829 r. sw鎩 pierwszy murowany koci馧 wznieli ewangelicy (przy ul. Warszawskiej, w miejscu obecnego kocio豉 p.w. w. Wojciecha). W latach 1843-1846 zbudowano cerkiew prawos豉wn p.w. w. Miko豉ja ( przy ul. Lipowej, gdzie wczeniej sta豉 stara cerkiew unicka). Do czas闚 obecnych zachowa這 si niewiele budynk闚 b璠鉍ych wiadkami tego okresu historii miasta.

"MANCHESTER P茛NOCY"
BIAΧSTOK W DRUGIEJ POΜWIE XIX WIEKU


W 1831 r. w豉dze carskie wprowadzi造 restrykcyjn barier celn mi璠zy Kr鏊estwem Polskim a Rosj. Rozpocz像 si w闚czas proces rozwoju Bia貫gostoku jako orodka przemys逝 w堯kienniczego. Do tego czasu Bia造stok przemys逝 prawie nie posiada: w pierwszych dziesi璚ioleciach XIX w. egzystowa這 zaledwie kilka manufaktur. Po wprowadzeniu protekcyjnej op豉ty celnej powsta造 na terenie Cesarstwa dogodne warunki dla rozwoju w堯kiennictwa. Spowodowa這 to migracje przemys這wc闚 z Kr鏊estwa. Pocz靖kowo Bia造stok b璠鉍 jeszcze stolic Obwodu, by tylko miejscem handlu surowcami w堯kienniczymi oraz rynkiem zbytu produkcji.

Po 1842 r., gdy zlikwidowano Obw鏚 bia這stocki, miasto straci這 sw dotychczasow rang administracyjn i zosta這 w章czone jako powiat do guberni grodzie雟kiej. Nast雷i豉 likwidacja wielu urz璠闚, spad造 ceny dzia貫k - miasto sta這 si atrakcyjne dla inwestycji. Kolejnym wa積ym wydarzeniem by這 otwarcie w 1862 kolei warszawsko-petersburskiej, a w nast瘼nych latach kolejnych po章cze kolejowych. Bia造stok sta si du篡m w瞛貫m komunikacyjnym. Rozwi頊anie problemu transportu surowc闚 i zbytu wyrob闚 sprawi這, 瞠 ostatnia 獞ier XIX wieku by豉 dla Bia貫gostoku okresem najwi瘯szego rozkwitu jako orodka przemys逝 w堯kienniczego.

Rozwijaj鉍y si przemys i handel sprawi造, 瞠 od lat 80-tych do 1914 roku Bia造stok prze篡wa okres burzliwego, 篡wio這wego rozwoju. W przededniu I wojny wiatowej liczy oko這 100 tysi璚y mieszka鎍闚, a blisko po這wa dom闚 w miecie by豉 murowana. By這 to w闚czas miasto t皻ni鉍e 篡ciem, pe軟e kontrast闚, ulegaj鉍e widocznym przeobra瞠niom.

III. BIAΧSTOK MI犵ZY WOJNAMI


Nacinij rysunek aby przej do wirtualnej mapy zabytk闚

1.KOCI茛 W.ROCHA
2.KOLONIA URZ犵NICZA
3.S主 OKR癿OWY I GRODZKI ORAZ IZBA SKARBOWA
4.DOM LUDOWY IM.J.PIΠUDSKIEGO (TEATR MIEJSKI)
5.PLANTY
6.ZWIERZYNIEC
7.CMENTARZ WOJSKOWY

Po odzyskaniu niepodleg這ci w 1919 roku, rozpocz像 si w Bia造mstoku d逝gotrwa造 proces przekszta販ania miasta fabrycznego w administracyjn stolic nowo utworzonego wojew鏚ztwa. Podj皻o w闚czas zadanie uporz鉅kowania uk豉du przestrzennego centrum Bia貫gostoku.

Najwa積iejszym przedsi瞝zi璚iem by這 stworzenie reprezentacyjnej dzielnicy rz鉅owej w obr瑿ie ulic Legionowej, Akademickiej, wi皻oja雟kiej i Mickiewicza.

W sk豉d dzielnicy wchodzi造: Urz鉅 Wojew鏚zki mieszcz鉍y si w dawnym pa豉cu Branickich oraz nowo wybudowane - Izba Skarbowa i S鉅y: Wojew鏚zki i Grodzki przy ulicy Mickiewicza a tak瞠 kolonia mieszkaniowa dla urz璠nik闚 pa雟twowych przy ulicy wi皻oja雟kiej. Opraw nowej architekturze nada造 Planty miejskie wraz z bulwarami; zaprojektowane z wielkim rozmachem otoczy造 z trzech stron park pa豉cowy. Powsta te szereg budowli miejskich: Teatr Miejski im. J霩efa Pi連udskiego, ubezpieczalnia, kolonia mieszkaniowa "Zdobycz Robotnicza" i kolonia oficerska na Nowym Miecie, kilka szk馧 podstawowych.

Wielk inwestycj by這 rozpocz璚ie budowy kocio豉 w. Rocha, kt鏎y szybko sta si dominant wysokociow miasta.

Powr鏒 do strony g堯wnej Bia造stok Miasto Jutra